De vergeten gymnastiek van Herman Verheul

Bij de Methode Verheul denken we al snel aan lopen. Aan 200'tjes, 400'tjes en 1000'tjes. Maar Herman Verheul liet zijn atleten ook uitgebreid oefenen, op de grond, op handen en voeten en met bewegingen die soms eerder aan acrobatiek of dans doen denken dan aan hardlooptraining. Een deel van die gymnastiek blijkt op video te zijn vastgelegd. De beelden roepen een interessante vraag op: waar haalde Verheul zijn oefeningen eigenlijk vandaan?

Soms begint een nieuw onderzoeksspoor met iets heel kleins.

Ik vond op YouTube een video met de titel IntroVerheulDVD, geplaatst door Albert Stoter van Loopgroep Warnsborn. Daarna bleken er meer beelden te zijn. Geen wedstrijdbeelden of opnamen van de bekende intervaltrainingen, maar oefeningen.

En terwijl ik ernaar keek, gebeurde iets merkwaardigs.

Een aantal bewegingen kwam me bekend voor. Dat was op zichzelf niet zo vreemd. Ik heb zelf bij Phoenix volgens de aanpak van Verheul getraind en herinner me de gymnastiek uit die tijd.

Maar sommige bewegingen riepen nóg een herkenning op.

Mensendieck.

Ik ken oefeningen uit de Mensendieck-oefentherapie en zag bewegingen die daar sterk aan deden denken.

Dat wil niet zeggen dat Verheul zijn oefeningen aan Mensendieck ontleende. Daarvoor heb ik geen enkele aanwijzing gevonden. Maar de herkenning riep wel een andere vraag op: Waar kwam die bijzondere gymnastiek van Herman Verheul eigenlijk vandaan?

Geen warming-up als verplicht nummer

Wie de trainingspraktijk van Verheul alleen reconstrueert aan de hand van zijn intervaltrainingen, mist een belangrijk deel.

Lex van Eck van der Sluijs herinnert zich dat Verheul gedurende het hele jaar oefeningen gebruikte in de warming-up. Zo'n warming-up kon volgens Lex ongeveer veertig minuten duren. In de winter kwamen daar de zaaltrainingen bij, met heel veel grondoefeningen.

Ook in de presentatie De methode Verheul in 2012 van Van Eck en Herman Lenferink neemt de gymnastiek een duidelijke plaats in. De auteurs verbinden de oefeningen onder meer met een sterke romp, coördinatie en reactief lopen. Daarbij worden ook de zogenoemde 'Kozakken' genoemd.

Dat past bij mijn eigen herinnering aan de trainingen. De oefeningen waren niet een paar bewegingen die je deed omdat er nu eenmaal moest worden opgewarmd. Ze hoorden bij de training.

En juist dat deel van Verheuls aanpak is veel minder bekend geworden dan zijn intervaltrainingen.

Albert Stoter en Herman Lenferink

De videobeelden blijken bovendien geen toevallige registratie te zijn.

Albert Stoter, trainer bij Loopgroep Warnsborn, werkte samen met Herman Lenferink aan een DVD over de karakteristieke oefeningen van de Methode Verheul. Lenferink kende de trainingspraktijk van Verheul van zeer dichtbij en bleef later zelf met diens trainingsideeën werken.

Op de website van Loopgroep Warnsborn is nog een tekst van Lenferink te vinden die hij voor die DVD schreef. Daarin vertelt hij ook iets over de oorsprong van de oefeningen. Volgens Lenferink ontwikkelde Verheul zijn oefenstof grotendeels zelf. Hij zou daarbij onder meer hebben gekeken naar circusacrobaten en de kozakkendans.

Dat laatste sluit aan bij de presentatie van Van Eck en Lenferink, waarin eveneens naar de 'Kozakken' wordt verwezen.

Lenferink schrijft dat Verheul bewegingen bewerkte tot oefeningen voor zijn lopers. Daarbij waren ook oefeningen waarbij atleten zich op handen en voeten voortbewogen. Volgens zijn beschrijving gaat de ontwikkeling van deze oefenstof al terug tot het begin van de jaren vijftig.

Dat maakt de gymnastiek bepaald geen latere toevoeging aan de Methode Verheul.

Ze zat er vroeg in.

Bewegen met het hele lichaam

Ook Verheuls opvatting over die oefeningen is interessant.

Lenferink beschrijft dat Verheul meerdere spiergroepen tegelijkertijd wilde laten werken. Hij zou weinig hebben opgehad met wat hij 'halve bewegingsvormen' noemde. Lenferink legt achteraf een verband met wat tegenwoordig vaak onder rompstabiliteit of core stability wordt verstaan.

Daar moeten we wel zorgvuldig mee omgaan.

Dat betekent niet dat Verheul in de jaren vijftig al sprak over 'core stability'. Dat is moderne terminologie waarmee Lenferink later probeert te duiden wat Verheul met zijn oefeningen deed.

Maar het vertelt ons wel iets anders: de gymnastiek lijkt niet willekeurig te zijn samengesteld. Er zat een gedachte achter over hoe een loper zijn lichaam moest gebruiken.

Dat maakt het des te interessanter om de oefeningen zelf te reconstrueren.

De camera ging mee naar het Panbos

Stoter en Lenferink probeerden dat jaren later daadwerkelijk vast te leggen.

Stoter beschrijft op zijn website opnamen in het Panbos bij Zeist, een terrein dat sterk met de trainingspraktijk rond Phoenix is verbonden. Lenferink geeft op die beelden training aan lopers van Phoenix. Stoter noemt onder andere kruipoefeningen op een heuvel en schrijft dat de oefeningen voor de DVD op verschillende niveaus werden ingedeeld.

In april 2013 kondigde Stoter bovendien aan dat Lenferink op 11 mei workshops bij Loopgroep Warnsborn zou geven. Ook daar zouden waarschijnlijk opnamen worden gemaakt voor de DVD over de Methode Verheul.

Of uiteindelijk een complete DVD is verschenen en verspreid, heb ik nog niet kunnen vaststellen.

Maar een deel van het videomateriaal is bewaard gebleven.

En daarmee hebben we naast verhalen en geschreven documenten ineens iets heel anders: bewegend beeld van de oefenstof zoals Lenferink en Stoter die probeerden vast te leggen.

En Mensendieck dan?

Daarmee kom ik terug bij mijn eerste herkenning.

Ik zie overeenkomsten tussen enkele bewegingen op de beelden en oefeningen die ik uit Mensendieck ken. Maar bij het zoeken naar de achtergrond van Verheuls gymnastiek heb ik tot nu toe nergens een bron gevonden waarin Verheul, Lenferink of Stoter naar Mensendieck verwijst.

Dat onderscheid is belangrijk.

Wat we wél hebben, is Lenferinks beschrijving van circusacrobatiek, kozakkendans en Verheuls eigen ontwikkeling van oefeningen.

Mijn Mensendieck-herkenning is daarom voorlopig precies dat: een herkenning.

Misschien hebben verschillende oefensystemen vergelijkbare bewegingen ontwikkeld. Misschien bestonden er in die tijd gymnastiektradities waaruit verschillende trainers en oefentherapeuten putten. Misschien is er toch een verbinding die we nog niet kennen.

Ik weet het niet.

En juist daarom wil ik het uitzoeken.

Een vraag voor Herman Lenferink

Dat krijgt binnenkort een bijzonder vervolg.

Ik hoop binnen enkele weken uitgebreid met Herman Lenferink te spreken. Mijn lijst met vragen groeit ondertussen gestaag en de gymnastiek heeft daarop inmiddels een prominente plaats gekregen.

Ik wil bijvoorbeeld weten welke oefeningen hij zich rechtstreeks van Verheul herinnert. Welke oefeningen later veranderden. Of er een vaste opbouw in de warming-up zat. Hoe belangrijk Verheul die gymnastiek zelf vond. Wat hij vertelde over de herkomst ervan. En of Lenferink nog oefeningen kent die nooit zijn gefilmd.

En natuurlijk komt Mensendieck ter sprake.

Maar ik wil hem vooral eerst zelf laten vertellen.

Want misschien blijkt de werkelijkheid heel anders te zijn dan wat we nu uit de beschikbare bronnen reconstrueren.

Dat is precies waarom herinneringen, geschreven bronnen en beeldmateriaal naast elkaar moeten worden gelegd.

Zijn er nog meer beelden?

Er blijft bovendien een andere vraag hangen.

Als Stoter en Lenferink serieus bezig zijn geweest met het maken van een DVD, waar is dan de rest van het materiaal?

Bestaan de oorspronkelijke opnamen nog? Is er daadwerkelijk een DVD samengesteld? Zijn er opnamen die nooit op YouTube zijn geplaatst? En staat daarop misschien een veel groter deel van de gymnastiek van Verheul?

Ook dat wil ik proberen uit te zoeken.

Want trainingsschema's vertellen ons hoeveel een atleet moest lopen.

Herinneringen vertellen ons hoe een training werd beleefd.

Maar deze beelden kunnen iets bewaren wat op papier bijna niet vast te leggen is: hoe Herman Verheul zijn atleten liet bewegen.

Herken jij deze gymnastiek?

Heb je zelf bij Herman Verheul getraind en herinner je je de warming-up, gymnastiek of zaaltrainingen? Weet je nog welke oefeningen jullie uitvoerden, wat Verheul daarover vertelde of waar volgens hem bepaalde bewegingen vandaan kwamen?

Of bezit je oude foto's, films, trainingsaantekeningen of misschien zelfs materiaal van de Verheul-DVD?

Dan hoor ik het bijzonder graag.

Want naast de trainingsschema's en verhalen ontstaat inmiddels een nieuwe onderzoeksvraag voor LoopMee: kunnen we de gymnastiek van Herman Verheul reconstrueren?