Stel je voor: je loopt over een bospad. Na een paar minuten rustig hardlopen zie je verderop een grote eik staan. Je besluit tot die boom wat sneller te lopen. Daarna laat je het tempo weer zakken.
Even later komt er een heuveltje. Dat neem je met wat meer inzet. Bovenaan loop je rustig verder, totdat je weer zin hebt om te versnellen.
Geen stopwatch die aangeeft wanneer je moet beginnen. Geen exact voorgeschreven tempo. Alleen het terrein, je gevoel en de afwisseling tussen sneller en rustiger lopen.
Het klinkt misschien als een moderne manier om even aan de drukte van trainingsschema's te ontsnappen. Maar dit idee is al bijna een eeuw oud.
De Zweden gaven het een naam: fartlek. Letterlijk vertaald betekent dat snelheidsspel.
Een Zweedse trainer met een ander idee
De geschiedenis van fartlek is nauw verbonden met Gösta Holmér (1891-1983), een Zweedse atleet en trainer.
Holmér was zelf een veelzijdige sportman. Hij nam deel aan de Olympische Spelen van 1912 in Stockholm en 1920 in Antwerpen. In beide jaren eindigde hij als vierde op de tienkamp.
Vanaf 1925 werkte hij als nationaal atletiekinstructeur in Zweden.
In de jaren dertig ontwikkelde en verspreidde hij een trainingsbenadering waarin snelheid, inspanning en terrein op een andere manier met elkaar werden gecombineerd.
Hij wilde lopers meer vrijheid geven om tijdens het hardlopen van tempo te veranderen, zonder dat iedere versnelling vooraf tot op de meter was vastgelegd.
Zo werd fartlek een herkenbare trainingsvorm die uiteindelijk ook buiten Zweden bekendheid kreeg.
Waarom juist in Zweden?
Het Zweedse landschap leende zich uitstekend voor deze manier van trainen.
Bossen, onverharde paden, glooiend terrein en heuvels boden voortdurend mogelijkheden om het looptempo te veranderen.
Een helling vroeg vanzelf om een andere inspanning dan een vlak bospad. Op een afdaling kon het tempo veranderen zonder dat daarvoor een stopwatch nodig was.
Holmér gebruikte die natuurlijke afwisseling bewust in zijn trainingsaanpak.
Het Olympisch Museum beschrijft fartlek als een trainingsvorm waarbij hardlopers in een natuurlijke omgeving met verschillende snelheden lopen. Het doel was niet alleen om het uithoudingsvermogen te ontwikkelen, maar ook om afwisseling aan te brengen in de training.
Dat betekent overigens niet dat niemand vóór Holmér ooit met tempowisselingen trainde. Wisselende snelheden en herhaalde inspanningen bestonden al langer.
Zijn historische betekenis ligt vooral in het ontwikkelen en bekendmaken van een herkenbare trainingsbenadering.
Wat maakte fartlek zo bijzonder?
Het vernieuwende van fartlek zat niet uitsluitend in het afwisselen van snel en langzaam lopen.
Dat gebeurde immers ook bij andere vormen van intervaltraining.
Het bijzondere was de vrijheid waarmee die afwisseling kon worden ingevuld.
Bij een klassieke intervaltraining kun je bijvoorbeeld tien keer 400 meter lopen, met een vooraf bepaalde herstelpauze. De afstand, het tempo en de rust zijn dan grotendeels vastgelegd.
Bij fartlek hoeft dat niet.
Een versnelling kan duren tot de volgende bocht, tot bovenaan een heuvel of zolang de loper een vlot tempo goed kan volhouden.
Daarna volgt een rustiger gedeelte, meestal zonder volledig stil te staan.
De loper blijft doorgaans in beweging en laat de snelheid variëren.
Dat betekent niet dat fartlek altijd volledig ongepland is. Ook Holmér gebruikte trainingsvormen met herkenbare onderdelen en stevige inspanningen.
De vrijheid zat vooral in de mogelijkheid om de duur en intensiteit van de versnellingen aan te passen aan het terrein en de omstandigheden.
De stopwatch mocht even zwijgen
In de hardloopsport zijn we gewend om trainingen nauwkeurig te beschrijven.
Zes keer duizend meter. Twaalf keer tweehonderd meter. Drie minuten snel, twee minuten rustig.
Dat kan bijzonder nuttig zijn. Het maakt trainingen herhaalbaar en helpt om de belasting te doseren.
Maar het kan ook de indruk wekken dat iedere meter vooraf vastgelegd moet zijn om van een goede training te kunnen spreken.
Fartlek laat zien dat het anders kan.
Je kunt tijdens een training bewust met snelheid spelen zonder voortdurend naar je horloge te kijken.
De versnellingen hoeven niet allemaal even lang te duren en ook de herstelstukken mogen variëren.
Daarmee vraagt fartlek wel iets van de hardloper: het vermogen om de eigen inspanning te beoordelen.
Wie telkens te hard versnelt, kan er alsnog een bijzonder zware training van maken.
Gunder Hägg en de Zweedse hardloopsuccessen
In de jaren veertig kregen Zweedse middellangeafstandslopers internationaal veel aandacht.
Een van de bekendste was Gunder Hägg, die wereldrecords liep op verschillende afstanden.
Ook Arne Andersson behoorde tot de grote Zweedse lopers uit die periode.
Hun prestaties worden in historische overzichten regelmatig verbonden met de ontwikkeling van Zweedse trainingsmethoden, waaronder fartlek.
Maar daarbij is enige voorzichtigheid nodig.
Het zou te eenvoudig zijn om hun successen volledig aan één trainingsmethode of één trainer toe te schrijven. Trainingsgeschiedenissen waren ingewikkelder en ook andere Zweedse trainers speelden een rol.
Wat we wel kunnen zeggen, is dat fartlek in dezelfde periode internationaal bekendheid kreeg en een vaste plaats verwierf in het denken over duurtraining.
Wat gebeurt er fysiologisch tijdens fartlek?
Wanneer je tijdens een rustige duurloop versnelt, verandert de belasting van je lichaam.
Je spieren moeten per tijdseenheid meer kracht leveren en de energiebehoefte neemt toe.
Afhankelijk van de snelheid en de duur van de versnelling stijgen onder meer het zuurstofverbruik, de hartslag en de bijdrage van koolhydraten aan de energievoorziening.
Wanneer je vervolgens langzamer gaat lopen, daalt de energiebehoefte weer.
Dat betekent niet dat je lichaam onmiddellijk volledig hersteld is. Hartslag, ademhaling en verschillende stofwisselingsprocessen hebben tijd nodig om zich aan te passen.
Bij fartlek wisselen perioden met een hogere en lagere belasting elkaar dus af.
Welke trainingsprikkel dat oplevert, hangt af van de snelheid, de duur van de versnellingen, de herstelstukken en de totale omvang van de training.
Een ontspannen fartlek met enkele korte versnellingen is fysiologisch iets heel anders dan een training waarin je herhaaldelijk langdurig tegen je maximale inspanning aanloopt.
De naam fartlek vertelt daarom op zichzelf nog niet hoe zwaar de training is.
Is fartlek eigenlijk intervaltraining?
Dat hangt af van hoe je het begrip intervaltraining gebruikt.
In brede zin bestaat intervaltraining uit afwisselende perioden van hogere en lagere inspanning. Vanuit die definitie kun je fartlek beschouwen als een vorm van intervaltraining.
Maar in de praktijk wordt vaak onderscheid gemaakt tussen gestructureerde intervaltraining en fartlek.
Bij gestructureerde intervaltraining liggen de herhalingen en herstelperioden doorgaans vooraf vast.
Bij fartlek zijn die grenzen flexibeler en kunnen de omstandigheden onderweg bepalen wanneer je versnelt of vertraagt.
Dat onderscheid is praktisch nuttig, maar niet absoluut. Moderne fartlektrainingen worden soms juist heel precies voorgeschreven, bijvoorbeeld met vaste blokken van één of twee minuten.
Daarmee schuiven ze dichter tegen gewone intervaltraining aan.
Herman Verheul en fartlek: een Nederlandse verbinding
Wie de geschiedenis van fartlek naast de methode Verheul legt, ontdekt een interessante verbinding. Herman Verheul gebruikte fartlek namelijk zelf als onderdeel van zijn trainingen.
Dat blijkt ook uit een uitgebreid artikel van trainer Herman Lenferink, gepubliceerd in 2005 in Proloop, het vakblad voor looptrainers.
Lenferink beschrijft daarin de methode Verheul vanuit de trainingspraktijk en besteedt nadrukkelijk aandacht aan de plaats van fartlek binnen de trainingsopbouw.
Dat is interessant, omdat de methode Verheul tegenwoordig vaak vooral wordt geassocieerd met herhalingslopen over vaste afstanden, zoals 200, 400 en 1000 meter.
Die herhalingslopen waren inderdaad belangrijk, maar vormden niet het volledige trainingsprogramma.
De wintertrainingen in het Panbos
Vooral in de wintermaanden kreeg fartlek een herkenbare plaats in de trainingen van Verheul.
Een geliefd onderdeel waren de gezamenlijke trainingen in het Panbos bij Utrecht. De wekelijkse bijeenkomsten trokken veel lopers en werden gewaardeerd om de combinatie van trainen, afwisseling en plezier.
Het bos bood mogelijkheden die op de atletiekbaan minder vanzelfsprekend waren. De lopers konden gebruikmaken van paden, bochten, hoogteverschillen en wisselende ondergrond.
Daarmee werd het terrein zelf onderdeel van de training.
In zijn artikel beschrijft Lenferink hoe Verheul fartlek gebruikte in combinatie met andere trainingsvormen. De wintertraining was dus niet simpelweg een vervanging van alle herhalingslopen door een vrijblijvende bosloop.
Het ging om een bewuste plaats binnen de trainingsopbouw.
Juist dat maakt de verbinding met de oorspronkelijke Zweedse fartlek interessant. Ook bij Verheul konden tempowisselingen, natuurlijk terrein en een afwisselende belasting samengaan.
Fartlek als onderdeel van de trainingsopbouw
Lenferink laat in zijn artikel zien dat Verheul onderscheid maakte tussen de winter- en zomerperiode.
In de winter was er meer ruimte voor verschillende trainingsvormen, waaronder fartlek. In de zomer kregen de herhalingslopen op de baan een grotere plaats.
Die seizoensindeling had een trainingskundige achtergrond. Niet iedere periode van het jaar vroeg om dezelfde verhouding tussen trainingsvormen en intensiteiten.
Fartlek kon bijdragen aan de afwisseling in het programma, terwijl de meer gestructureerde herhalingslopen een andere functie vervulden.
Lenferink bespreekt bovendien hoe Verheul de fartlek combineerde met wedstrijdplanning. Het was dus geen losstaand extraatje dat toevallig op het programma verscheen.
Daarmee ontstaat een vollediger beeld van Verheuls trainingsfilosofie: een aanpak waarin regelmaat en structuur belangrijk waren, maar waarin ook ruimte bestond voor variatie.
Niet alleen de benen, ook het hoofd
Een ander interessant aspect van de fartlektrainingen is de beleving.
Wie altijd op dezelfde baan traint, kent het ritme van de rondjes en de vaste afstanden. In het bos verandert de omgeving voortdurend.
Een bocht, een heuvel of een open stuk pad kan aanleiding zijn om het tempo te veranderen.
De training krijgt daardoor een ander karakter.
De herinneringen aan de goedbezochte wintertrainingen in het Panbos laten zien dat die afwisseling ook sociaal aantrekkelijk kon zijn. Er werd serieus getraind, maar het plezier van samen lopen speelde eveneens een rol.
Dat betekent niet dat fartlek wetenschappelijk bewezen meer loopplezier oplevert dan andere trainingsvormen. Het laat vooral zien waarom deze manier van trainen voor veel lopers aantrekkelijk kan zijn.
Een trainingsprogramma moet immers niet alleen fysiologisch zinvol zijn. Het moet ook uitvoerbaar blijven en voldoende plezier bieden om het langdurig vol te houden.
Verheul, Klaas Lok en de souplessemethode
Bij deze geschiedenis is nog een onderscheid belangrijk.
De methode Verheul en de souplessemethode van Klaas Lok worden regelmatig in één adem genoemd. Dat is begrijpelijk, omdat Lok voortbouwde op de trainingsprincipes van Verheul.
Maar het zijn niet zonder meer twee namen voor precies dezelfde methode.
In een tweede artikel uit 2005 bespreekt Herman Lenferink uitgebreid de verschillen tussen beide benaderingen.
Daarbij komen onder meer de trainingsopbouw, de rol van gymnastiek, de gekozen afstanden en de plaats van fartlek aan bod.
De oorspronkelijke methode Verheul kende dus een eigen invulling, die niet volledig samenvalt met de latere uitwerking door Lok.
Voor ons verhaal over fartlek is vooral belangrijk dat Verheul deze trainingsvorm zelf toepaste, naast zijn bekende herhalingslopen.
De gestructureerde intervaltraining en het speelse karakter van fartlek konden binnen één trainingsfilosofie naast elkaar bestaan.
Waarom fartlek nog altijd aantrekkelijk is
Bijna een eeuw na de ontwikkeling van fartlek zijn sporthorloges, GPS-metingen en trainingsapps niet meer weg te denken uit het hardlopen.
Juist daardoor kan het prettig zijn om af en toe zonder exacte tempodoelen te trainen.
Fartlek geeft ruimte om het terrein te gebruiken en de inspanning aan te passen aan hoe je je voelt.
Op een dag waarop je fris bent, kunnen de versnellingen wat langer of vlotter worden. Op een vermoeide dag kun je de training rustiger houden.
Dat maakt fartlek flexibel, maar niet automatisch beter dan andere trainingsvormen.
Er is onvoldoende reden om te stellen dat fartlek voor iedere hardloper effectiever is dan een zorgvuldig opgebouwde intervaltraining.
De waarde zit vooral in de mogelijkheid om tempowisselingen op een andere, minder strak voorgeschreven manier in je training op te nemen.
Zelf eens fartlek proberen?
Je hoeft geen ervaren wedstrijdloper te zijn om met fartlek te experimenteren.
Begin bijvoorbeeld met tien tot vijftien minuten rustig hardlopen, zodat je lichaam geleidelijk op gang komt.
Kies daarna onderweg enkele herkenningspunten. Een boom, een bocht, een bankje of een lichte helling.
Versnel tot zo'n punt op een tempo dat vlot maar beheersbaar aanvoelt. Laat vervolgens het tempo weer zakken en loop rustig verder totdat je voldoende hersteld bent.
Herhaal dit een aantal keren, waarbij je de lengte van de versnellingen afwisselt.
Sluit af met enkele minuten rustig lopen.
Dit is slechts een voorbeeld, geen vast fartlekschema. Het aantal versnellingen en de intensiteit moeten passen bij je ervaring en belastbaarheid.
Wie net begint met hardlopen, kan ook wandelen gebruiken tussen de snellere stukken. Wie al jaren traint, kan langere en intensievere versnellingen opnemen.
En vergeet vooral niet dat een rustige duurloop soms gewoon een rustige duurloop mag blijven. Je hoeft niet iedere training van tempowisselingen te voorzien.
Het plezier van afwisseling
Misschien is het meest aantrekkelijke aan fartlek wel dat de training iets speels krijgt.
Je hoeft niet voortdurend een exact tempo te bewaken. Je kijkt naar het pad voor je, kiest een punt in de verte en besluit daar wat sneller naartoe te lopen.
Daarna neem je weer gas terug.
Het is een manier van trainen die vraagt om aandacht voor het terrein, je ademhaling en je eigen inspanning.
De geschiedenis van Gösta Holmér laat zien hoe een Zweeds idee uitgroeide tot een internationaal bekende trainingsvorm.
En de wintertrainingen van Herman Verheul laten zien dat dit snelheidsspel ook binnen de Nederlandse hardlooptraditie een plaats kreeg.
Daarmee is fartlek geen wondermiddel en ook geen vervanging voor iedere andere trainingsvorm.
Maar het is wel een herinnering aan iets wat in de moderne hardloopsport gemakkelijk verloren kan gaan.
Niet iedere goede training hoeft vooraf tot op de seconde vast te liggen. Soms mag hardlopen ook gewoon een spel met snelheid zijn.
The Olympic Museum - From fartlek to interval training
Historisch overzicht van de ontwikkeling van fartlek en intervaltraining. Beschrijft de rol van Gösta Holmér en het ontstaan van fartlek in Zweden in de jaren dertig.
Sveriges Olympiska Kommitté - Gösta Holmér
Biografische gegevens van Gösta Holmér, waaronder zijn olympische deelnames, zijn werk als nationaal atletiekinstructeur en zijn betekenis voor de Zweedse atletiek.
Olympedia - Gösta Holmér
Overzicht van Holmérs sportloopbaan en zijn rol bij de ontwikkeling van fartlek.
Racing Past - Lennart Strand: A Swedish Swiftie on the Cinders
Historische beschrijving van de Zweedse middenafstandsatletiek, met aandacht voor Holmérs opvattingen over fartlek en de trainingspraktijk van zijn tijd.
Haugen et al. - Crossing the Golden Training Divide: The Science and Practice of Training World-Class 800- and 1500-m Runners
Wetenschappelijk overzicht van de geschiedenis en ontwikkeling van middenafstandstraining, met fartlek als een van de invloedrijke trainingsbenaderingen.
National Strength and Conditioning Association - Fartlek Training with Personal Training Clients
Praktische en trainingskundige uitleg over fartlek, de afwisseling van intensiteiten en de verschillen met meer gestructureerde intervaltraining.
Herman Lenferink - De Methode Verheul
Proloop, vakblad voor looptrainers, nummer 3, 2005, pagina 16-27.
Uitgebreide beschrijving van de oorspronkelijke trainingsmethode van Herman Verheul, waaronder de wintertrainingen, fartlek, intervaltraining, gymnastiek en wedstrijdplanning.
Herman Lenferink - De Methode Verheul: deel 2
Proloop, vakblad voor looptrainers, nummer 4, 2005, pagina 12-17.
Vervolgartikel over de trainingsfilosofie van Verheul en de verschillen met de souplessemethode van Klaas Lok.
